5 – 8 Μαΐου 2021.
Το ταξίδι αυτό είναι ένα εγχείρημα κατάδυσης στα άδυτα ενός σπουδαίου τόπου. Σαν ένα σπήλαιο υπάρχει 50 χρόνια στο μυαλό μου η Μάνη. Σαν ένα σπήλαιο που μέσα του βαθιά προχωρούν χέρι-χέρι ένας γέρος-Φόβος, μια έφηβη-Περιέργεια κι ένας νεαρός-Πόθος που όλοι μαζί σε κάθε σταυροδρόμι του σπηλαίου σταματούν και σκάβουν με τα νύχια τους να βρουν τη ζωογόνο ρίζα της ανθρώπινης ύπαρξης, την Αρχή του Λόγου και της Σιωπής, του Νόμου, του Άγραφου και του Γραμμένου, σκάβουν με τα νύχια μέχρι που φτάνουν στην Απαρχή όλων, στο ζωώδες Ένστικτο που μας σήκωσε στα δυο πόδια αλλά συγχρόνως βαραίνει στις πλάτες μας και προσπαθεί να μας ρίξει και πάλι στα τέσσερα.
Ζήτησα από τον Μανιάτη, φίλο, αρχαιολόγο, λαογράφο και ξεναγό Νίκο Ζαχαράκη, να με βοηθήσει να φτιάξουμε ένα πρόγραμμα-μεγεθυντικό φακό για την ιδιαίτερη πατρίδα του. Σα Μανιάτης που είναι να μου δώσει για λίγο τα κλειδιά του μυαλού ενός Μανιάτη, να μου αποκαλύψει το DNA των ταμπού αλλά και της δύναμης να επιβιώνει κανείς αιώνες σε άγονη γη κι αγέλαστη θάλασσα. Με φρόνημα αδούλωτο και όψη σκληρή σαν την πέτρα αυτού τού τόπου. Γενεές 14, γενεές 1014, αμέτρητες πια γενεές.
Εδώ, η γενιά δεν είναι απλή αναφορά στο παρελθόν αλλά δεσμός ακατάλυτος και ιερός, άλλοτε δύναμη και στερέωμα ρίζας κι άλλοτε βάρος παγωμένου χιονιού στα κλαδιά του δέντρου μέχρι να λυγίσουν και να σπάσουν.
Για τη Μάνη ο λόγος. Στη Μάνη Άνοιξη με στόχο για 4 μέρες να βυθιστούμε στον κόσμο της, γιατί ζει σ’ έναν δικό της κόσμο, πέτρινος, όχι γυάλινος ο κόσμος τής Μάνης. Με τη βοήθεια του κυρίου Ζαχαράκη, με τη βοήθεια του Νίκου, θα επιχειρήσουμε να αποκρυπτογραφήσουμε τα μυστικά και τους κώδικές της, ν’ ανακαλύψουμε τα ψέματα τα εφήμερα που λέει στον εαυτό της και τις αλήθειες τις διαχρονικές που μοιράζεται με τον κόσμο: «Σεβασμός» «Τιμή», «Λόγος Τιμής», λόγος κοφτός και δωρικός, ύφος λιτό, χωρίς στολίδια και περιττές περικοκλάδες, ευθύτητα η ψυχή, καθαρότητα το βλέμμα, με τη σιωπή λέγονται πιο πολλά στη Μάνη κι θα επιχειρήσουμε να αφουγκραστούμε την ιστορία που έχει να μας πει….
Κι ύστερα θα περάσουμε στο Βράχο τής Μονεμβασιάς. Μια νύχτα στη Μονεμβασιά.
Από τη λαϊκή σοφία του Μανιάτη και της Μανιάτισσας, στην ποίηση του Ρίτσου, μια ποίηση με αγάπη για ο,τιδήποτε λαϊκό, απλό και απαραίτητο.
Υ.Γ-1: Σα μανιάτικο το κρατούσα μέσα μου αυτό: να φτιάξω ένα ταξίδι που θα ‘ναι σαν αντανάκλαση τής κοινωνίας τής Γρανάδας σε ελληνικά νερά, σα σκιά του Λόρκα σε πέτρα ελληνική. Ιδανικότερος Τόπος απ’ τη Μάνη γι’ αυτό που έχω στο μυαλό μου, δεν υπάρχει.
Υ.Γ-2: Προγραμματίσαμε το ταξίδι αυτό από Τετάρτη του Πάσχα ως το Σάββατο πριν του Θωμά και όχι ως την Κυριακή ώστε να έχουν την ευκαιρία και όσοι θέλουν να έρθουν από άλλα μέρη της Ελλάδος και να έχουν όμως το περιθώριο της επιστροφής στον τόπο τους την Κυριακή.
Ακολουθεί το Ημερήσιο Πρόγραμμα
1η ΜΕΡΑ: ΑΘΗΝΑ –ΚΑΡΔΑΜΥΛΗ – ΛΙΜΕΝΙ
«Να κι οι Μανιάτες! Κι είν’ όπως είναι οι βράχοι τους: και σουβλεροί κι ολόρθοι, και ολόγυμνοι και απάτητοι και ξεμοναχιασμένοι»
Κωστής Παλαμάς
Συγκέντρωση κάτω απ’ τα γραφεία τής Melodrakma στην πλατεία Κλαυθμώνος, επιβίβαση στο λεωφορείο μας και ξεκινάμε να χτίσουμε εμπειρία.
Στο λεωφορείο.
Μουσική.
Ομιλία Νο. 1.
Θέμα: (…)
Πρώτη σύντομη στάση στην Κόρινθο και συνεχίζουμε. «Ιθάκη» και λιμάνι μας σήμερα το Λιμένι τής Μάνης.
Στο λεωφορείο.
Μουσική.
Ομιλία Νο. 2.
Θέμα: (…)
Η Διήγηση διακόπτεται για μια στιγμή καθώς περνάμε έξω απ’ την Τρίπολη. Άλλος είναι σήμερα ο προορισμός, ματιές μονάχα γρήγορες διά του λόγου στις πόλεις και τα χωριά που περνούν δίπλα μας. Πώς μπορεί να είναι 2021, επέτειος 200 χρόνων απ’ τον ξεσηκωμό, να περάσεις δίπλα απ’ την Τρίπολη και «ουδέν σχόλιον».
Ό,τι και να λεγες, πώς να μη διακόψεις και ν’ ανοίξεις παρένθεση μεγάλη περνώντας «ξυστά» απ’ την ξακουστή Τριπολιτσά! Το πρώτο κάστρο που έπεσε στα χέρια των επαναστατών, τον πρώτο ηρωικό Σεπτέμβρη του πρώτου έτους του Σηκωμού των Ραγιάδων…. Εκείνων που ο Σουλτάνος, δεν υπολόγιζε, γελούσε ειρωνικά και βεβαίωνε τους πάντες πως θα σκορπίσουν στο πρώτο γιουρούσι… Αλλά δε λογάριασε καλά! Τώρα είχε μπροστά του τον Ανθό τής Μάνης, τα παλικάρια των Μαυρομιχαλαίων και του Γιατράκου, μεγαλωμένα, «ψημένα» στη φωτιά του πολέμου. Τα νιάτα τής Μάνης με στοιχειωμένα όνειρα απ’ τις φωνές των αδικοχαμένων προγόνων από τα χρόνια του Ορλώφ, τώρα ήρθαν εδώ να ξεπληρώσουν το χρέος, ήρθαν για «εκδίκηση» όπως όριζε ο νόμος ο άγραφος ο χαραγμένος στην πέτρα του τόπου τους.
Μια μικρή στάση να πάρουμε μια ανάσα από τον αέρα των αρκαδικών βουνών και θα μπούμε πια στο δρόμο για την Καλαμάτα…. Εκεί που άναψε η σπίθα , εκεί που ευλογήθηκαν τα όπλα, εκεί που γράφτηκε μελάνι μνήμης ανεξίτηλο η πρώτη διακήρυξη προς τις αυλές των «μεγάλων» πως έφτασε ο κόμπος στο χτένι κι πως αυτοί που σήκωσαν μπαϊράκι δεν είναι «καρμπονάροι και ανέμυαλοι» αλλά πήραν τα όπλα για να νικήσουν ή να πεθάνουν… Κι η υπογραφή δεν άφηνε και εδώ καμιά αμφιβολία…. «Εν Καλαμάτα, εκ του Σπαρτιατικού στρατοπέδου, Πέτρος Μαυρομιχάλης, αρχιστράτηγος….»
Στο λεωφορείο.
Μουσική.
Συνέχεια Ομιλίας Νο. 2.
Αντιστεκόμαστε στην πρόκληση , δε θα μπούμε στην Καλαμάτα, είναι άλλο ταξίδι αυτό, κρατάμε μέσα μας ενός λεπτού σιγή για τα νέα παιδιά του Τότε, εκείνα που δε θα μάθουμε μάλλον ποτέ το όνομά τους αλλά χωρίς αυτά τίποτα δε θα κατόρθωναν στρατηγοί και αρχιστράτηγοι…
Μ’ ένα άλμα σιωπής περνάμε το κατώφλι της Ιστορίας και μπαίνουμε στη Μεσσηνιακή Μάνη…
Την είπαν κι Αποσκιαδερή γιατι ο ήλιος δεν τη λούζει όσο την Προσηλιακή, αλλά «σαρξ εκ της σαρκός» είναι κι αυτή και το ίδιο περήφανη κι αδούλωτη… Κι έχει κι αυτή τις δικές της ιστορίες να μας πει…
Πρώτος σταθμός στη Μάνη πια… η Βέργα του Αλμυρού…. Ούτε κάστρο ήταν η Βέργα, ούτε πύργος τετράψηλος, ούτε περίτεχνο οικοδόμημα με καταπέλτες και μηχανές και κρυφά άμυνας τεχνάσματα. Ένα ταμπούρι ήταν μακρόστενο σαν βέργα και είχε στη μια του άκρη την καρδιά στην άλλη του την τιμή… Σαν κρυφοκοίταγμα από κλειδαρότρυπα Ιστορίας, οι καπετάνιοι τής Μάνης με τους άντρες τους μπροστά στον Ιμπραήμ που σάρωσε όλο το Μωριά με φωτιά και σίδερο κι έφτασε εδώ για να πατάξει και την τελευταία εστία! Δέκα ώρες κράτησε η μάχη, δέκα εφόδους κάνανε, δέκα φορές τους πισωγύρισαν οι άντρες του Μούρτζινου και του Μαυρομιχάλη…. Μέχρι που έπεσε η νύχτα και σύρθηκαν οι Τούρκοι στα καράβια τους ντροπιασμένοι αφήνοντας τη Βέργα κατάσπαρτη κουφάρια…
Συνεχίζουμε…
Στο λεωφορείο..
Το βλέμμα στραμμένο προς τη φύση που αρχίζει και παίρνει μια όμορφη αγριάδα. Στεγνός τόπος. Μόνο λίγες ελιές, εδώ κι εκεί καμιά φραγκοσυκιά κι ανάμεσα στις πέτρες να προβάλλουν μικρά χωριά και πύργοι… Ξεμόνια τα λένε στη Μάνη και είναι οι πολεμίστρες των συνόρων που χωρίζουν τα κτήματα. Στα χρόνια τα παλιά, τα δύσκολα, έστεκε πάντα μέρα-νύχτα «ένα βλαστάρι τής γενιάς» νέος ακοίμητος φρουρός τής λιγοστής σποράς και του καρπού.
Επόμενος σταθμός η Καρδαμύλη… Εδώ, στα χρόνια της δόξας, κάναν κουμάντο οι Μούρτζινοι που ο θρύλος τους θέλει να κατάγονται από τους Παλαιολόγους του Βυζαντίου.
Πάμε ως την Πάνω Καρδαμύλη. Εκεί που στέκεται επιβλητικό συγκρότημα… Ποιος είναι αυτό; Των Τρουπάκηδων –Μούρτζινων. Ίδιο κάστρο ολόκληρο. Με πύργο, με τον τριώροφο οντά που κατοικούσαν τα μέλη τής οικογένειας, με κτίσματα βοηθητικά για τις προμήθειες σε ειρήνη και σε πόλεμο, με εκκλησία μες στα σπλάχνα του για να ευλογείται η αρχή και το τέλος τής ζωής τού ανθρώπου και με τρεις περιβόλους να σα ζωνάρι γύρω απ’ τη μέση στιβαρής κορμοστασιάς.
Εδώ θα δώσουμε χρόνο για το μεσημεριανό μας… Γεύμα απλό, γεύμα λιτό, με όσα έχει να μας δώσει η γη τής Μάνης αφού θα έχουμε μιλήσει περί αυτού.
Ας έχουμε όλοι υπ’ όψιν μας πως οι παλιοί Μανιάτες έλεγαν ότι… Εκείνος που έχει βάρος παραπανίσιο, δεν κάνει ούτε για γυναίκα ούτε για τουφέκι….
Χρόνο για φαγητό και βόλτες και ιστορίες στην Καρδαμύλη κι ύστερα στο λεωφορείο μας.
Μια ώρα δρόμος είναι μέχρι να φτάσουμε στο κατάλυμα που θα μας φιλοξενήσει για δυο νύχτες.
Μια ώρα είναι αρκετή για να αρχίσει να ξετυλίγεται ο μίτος του παραμυθιού… Όχι, δεν θα μιλήσουμε για μίση και βεντέτες, δεν ήρθε ακόμη η ώρα τους.
Στο λεωφορείο.
Μουσική.
Ομιλία Νο. 3.
Θέμα: Οι Νεράιδες και τα στοιχειά της Μάνης, η ομορφιά των αντρών και η ανδρεία των ψυχωμένων γυναικών της, θρύλοι και η Ιστορία του τόπου ¡
Με την κουβέντα αφήνουμε πίσω μας την Αποσκιερή Μάνη και το βλέμμα μας προπορεύεται, έχει φτάσει ήδη στο πέλαγο και στο βάθος βάθος του πελάγου κάτι μαυρίζει, ένα πανί… να ναι κουρσάρικο από εκείνα του παλιού καιρού ή να ‘ναι κατάρτι άρχοντα Βενετσιάνου, εκείνου που τη νεράιδα του…
Όταν μάθουμε από μικροφώνου ποιανού ήταν το καράβι και τί απέγινε, θα ‘χουμε φτάσει και στο Λιμένι. Εδώ έφταναν κάποτε τα πλοία των Μπαρμπερίνων κι όσα κατάφερναν, άδειαζαν την πραμάτεια τους μέσα σε κρυφές σπηλιές… «Όσα κατάφερναν» γιατί οι Μανιάτες της πέτρας δεν ήταν χθεσινοί στη θάλασσα. Είχαν τον τρόπο τους να οδηγήσουν τα καραβόσκαρα πάνω στις ξέρες και να κάνουν τα πάντα του καραβιού δικά τους…
Η τραγωδία σου…η ζωή μου!
Σκληρός ο τόπος και ζητά και συ σκληρός να γίνεις…
Φτάσαμε. Είναι απίθανη η αίσθηση, η Μάνη είναι ήδη μέσα μας, τόσες ιστορίες και τώρα το τοπίο αυτό γύρω μας…
Φτάσαμε στο Λιμένι! Τί άλλο θα υπήρχε και δω στο κέντρο του οικισμού… Το Παλάτι των Μαυρομιχαλαίων, θάλασσα, πέτρα και το ξενοδοχείο μας!
Θα πάρουμε τα κλειδιά, θα ξεκουραστούμε για λίγο κι ύστερα θα μαζευτούμε για δείπνο.
Ύστερα, για όποιον το επιθυμεί, βραδινός περίπατος.
Διανυκτέρευση.
2η ΜΕΡΑ: ΛΙΜΕΝΙ – ΑΡΕΟΠΟΛΗ – ΒΑΘΕΙΑ – ΓΕΡΟΛΙΜΕΝΑΣ – ΤΑΙΝΑΡΟΝ
Πρωινό, φορτώνουμε αποσκευές και ξεκινάμε για την πιο δωρική μας μέρα στη Λακωνική Μάνη: Πύργοι πέτρινοι, κοντές ελιές, φραγκοσυκιές, βράχια ως τη θάλασσα, σιωπηλοί οικισμοί και μόνιμος σημαιοστολισμός εθνικής γιορτής. Μαζί με τις ελληνικές ανεμίζουν και οι μανιάτικες «Ταν ή επί τας»!
Μετά το πρωινό αναχωρούμε για την Τσίμοβα. Έτσι έλεγαν την Αρεόπολη στα χρόνια των Μαυρομιχαλαίων πριν την τιμητική μετονομασία της χάριν του θεού του πολέμου.
Να το παραδεχτούμε, άλλο να σε λένε «Τσίμοβα» κι άλλη κλάση το «Αρεόπολη» αλλά, απ’ όλους τους θεούς, του πολέμου πιο πολύ αγαπούσαν οι Μανιάτες; Βρισκόμαστε στο γεωγραφικό κέντρο της Μάνης αλλά και κέντρο πολιτικών εξελίξεων κάποτε. Σταυροδρόμι μέγα η πατρίδα των Μαυρομιχαλαίων.
Πάμε μια ωραία βόλτα, να περπατήσουμε σε όλο το χωριό…
Στην κεντρική πλατεία στέκεται ο τελευταίος Μπέης της Μάνης, στεκόμαστε και μεις μπροστά στο άγαλμα του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη.
Στην Πλατεία Ταξιαρχών μαζεύτηκαν οι Μανιάτες 17 Μαρτίου. 25 είχε οριστεί ο ξεσηκωμός, δεν κρατιόταν εκείνοι, στις 17 ήταν εδώ που είμαστε κι εμείς τώρα. Εδώ γονάτισαν, εδώ ορκίστηκαν, εδώ ανέμισε το πρώτο λάβαρο. Λιτό, δωρικό: γαλανός σταυρός πάνω σε κύμα λευκό και γραφή αιώνια. «Ελευθερία ή Θάνατος».
Πιο κει ο Άγιος Αθανάσιος απ’ το 1700, απέναντι, το Ιππικό Μουσείο, για όποιον θέλει να το επισκεφτεί όσο άλλοι θα ξεκουράζονται μ’ έναν καφέ. Προχωρούμε, περνάμε απ’ την Εκκλησία της Παναγίτσας, του Αγ. Χαραλάμπους, ο Άγιος Νικόλαος, ο Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, η Αγία Κυριακή, η Αγία Τριάδα, ο Προφήτης Ηλίας, η Παναγιά η Γεωργιάνικη, ο ναός του Ταξιάρχη με το ψηλότερο καμπαναριό σ’ όλη τη Μάνη, εκκλησίες παντού, όλες με Αγιογραφίες του 18ου αιώνα μήνυμα σαφέστατο πως τα προεπαναστατικά χρόνια ο ρόλος της Εκκλησίας και της Θρησκείας ήταν καθοριστικός.
Ο Πύργος Καπετανάκου, ο Πύργος Τροκάκου, ο Πύργος Λιαράκου, ο Πύργος Μπαρελάκου, Πύργος του Τσακάκη, εδώ που έστησαν το αρχηγείο τους οι Βαυαροί όταν εισέβαλαν στη Μάνη, ο Πύργος Πικουλάκη που στεγάζει το Μουσείο Θρησκευτικής Πίστης, τεκμήρια πίστης των Μανιατών, η Βυζαντινή Μάνη παρούσα μέσα σ’ αυτόν τον Πύργο, ευκαιρία να μπούμε και σ’ έναν μέσα…
Λίγο πιο πέρα ο Πύργος Κουτσιλιέρη, ετούτη εδώ η οικογένεια ήταν παρούσα και στη Ναυμαχία της Ναυπάκτου το 1571, το σπίτι-οχυρό του Στυλιανού Μαυρομιχάλη, νά και η άλλη κατοικία των Μαυρομιχαλαίων, το σπίτι του Δημήτριου Καλαποθάκη, οργανωτή του Μακεδονικού Αγώνα, ζωντανή η Ιστορία της Ελλάδας σ’ ένα χωριό!
Εκτός απ’ την Ιστορία, εδώ ζει και μεγάλος πληθυσμός από τσακάλια, κάθε απόγευμα ουρλιάζουν και τα σκυλιά τρελαίνονται. Είναι άλλος τόπος ετούτος.
Λίγος χρόνος για καφέ και συνεχίζουμε, σπιθαμή προς σπιθαμή στη Λακωνική Μάνη σήμερα!
Επόμενος σταθμός μας ο Παρθενώνας της μανιάτικης αρχιτεκτονικής, τη Βάθεια! Λουσμένη στο φως στην κορυφή του λόφου στέκεται με τρόπο μοναδικό: ένα δάσος από πύργους μπροστά μας! 144 πύργοι από πέτρα! Κοιτάς από μακριά, πεντακάθαρα όλα, χωρισμένα ξεκάθαρα όλα, 4 διακριτές συνοικίες. Κάθε γειτονιά αυτόνομη με τον πολεμόπυργό της, μια εκκλησία, τα οχυρά της, ιδιωτικούς δρόμους, σκοτεινά αδιέξοδα…
Η αρχιτεκτονική, η χωροταξία, κάθε πέτρα εδώ, το σημείο που μπήκε, η πλευρά της που φαίνεται, η άλλη που κρύβεται, το ύψος, το πλάτος, η αίγλη και η εγκατάλειψη, όλα μιλούν κωδικοποιημένα για Εξουσία, ποιος θα καταλάβει την Κορυφή του λόφου!
Εδώ σ’ αυτό το σταυροδρόμι μας περιμένουν μερικές ιστορίες Μανιάτικης Βεντέτας… Πύργοι γενιάς, πύργοι τιμής και βεντέτας… Απ’ τα παράθυρα όλων των πύργων αντηχεί ένα μοιρολόι αδικοσκοτωμένου γιου…
«Μικρό κανόνι κρέπαρε, μα ξαρματώθη κάστρο» .
« Μ’ ένα μικρό μικρό μαχαίρι
Π’ ούτε το χέρι δεν το πιάνει,
Μα κείνο μπαίνει παγωμένο
Στην ξαφνιασμένη μας καρδιά,
Και σταματάει εκεί που τρέμει
Θολή κι αξήγητη για πάντα
Η σκοτεινή μας ρίζα της κραυγής.»
Κι ύστερα τα δάκρυα στεγνώνουν γιατί η ζωή συνεχίζεται και χωρίς εμάς αλλά… δεν ξεχνιέται ούτε ο νεκρός ούτε το χρέος.
Αφού δούμε, πούμε και νιώσουμε τα πάντα, θα δώσουμε χρόνο ελεύθερο για να τσιμπήσουμε και κάτι, είναι μεσημέρι.
Συγκέντρωση, στον σημείο που ορίσαμε, είναι ώρα για αναχώρηση. Προχωρούμε… Λίγο πριν βγούμε απ’ το χωριό, σε μια πέτρα κάθεται ένας παρασημοφορεμένος… Κρατάει στα χέρια του ένα χαρτί, είναι η Μοίρα του γραμμένη εκεί, τη διαβάζει και μεις κρυφακούμε:
«Εφορμών κατά των θέσεων του εχθρού μετά των ανδρών του εδέχθη πλήγμα εις το στήθος» !»
Αυτό του ‘χε γραμμένο. Να πέσει για την πατρίδα του. Είναι ένας Μανιάτης ήρωας της Αλβανίας ο άνθρωπος με το χαρτί στο χέρι και τα παράσημα σ’ όλο του το στήθος… Είναι ο συνταγματάρχης Δαβάκης…
Τσαλακώνει το χαρτί, και ψιθυρίζει τα τελευταία λόγια τους προς τον υπασπιστή του σα να κάνει πρόβα τη ζωή του: «Άσε με εμένα, πες με πεθαμένο! Και κοίτα να μη σου πάρουν τις θέσεις! Τράβα Ο λόγος της Μάνης έναντι του λόγου της Ιστορίας… »
Απ’ τον Κολοκοτρώνη ως το Δαβάκη, μια ανάσα έτρεξε η Ιστορία, λαχανιασμένη Ιστορία, φέρνει τα νέα και πάλι ο Φειδιππίδης, απ’ το Μαραθώνα ως το Αλβανικό Μέτωπο, διαχρονική κι επαναλαμβανόμενη η θυσία.
Στο λεωφορείο.
Μουσική.
Μαρμάρι, Πόρτο Κάγιο, Αρεόπολη, Βάθια, Γερολιμένας…
Βγάζουμε τα παπούτσια και βρέχουμε τα πόδια μας στη θάλασσα του.. Δίπλα μας, κάνει το ίδιο μια σκιά… Είναι του Καπετάν Μαντούβαλου, ενός από τους πολλούς εθελοντές Μανιάτες που έδωσαν το παρών στο μέτωπο του Μακεδονικού Αγώνα…. Πολλοί δεν γύρισαν ποτέ… Τους έκλαψαν οι μάνες τους, κι οι αδερφές τους, καινούρια μοιρολόγια, φουρνιά ολόκληρη καινούριου πόνου, πρώτη ύλη για τραγούδι ο πόνος εδώ…
«Πες του να κάθεται κειδά και να φυλάει το σύνορο»….
Τελικός προορισμός και σταθμός το ακρωτήριο Ταίναρον, το τέλος τής χερσονήσου και το ιερό του Ποσειδώνα, τόπος μεθόριος της αγωνίας για το Επέκεινα και τόπος λύτρωσης ο βράχος του Ψυχοπομπείου, ήτανε μια από τις εισόδους στον Άδη εδώ… Εδώ που στεκόμαστε τώρα έφτασε κάποτε ο Ηρακλής για να αντιμετωπίσει, τον Κέρβερο, τον φύλακα του Κάτω Κόσμου!
Απίθανη μέρα, γεμάτη πλούτη που προσφέρει ο πιο φτωχός, ο πιο λιτός κι αυστηρός τόπος της πατρίδας μας.
Επιστροφή στη βάση μας…
Δείπνο, μικρή βραδινή βόλτα, αίσθηση βαθιάς χαράς, είναι άνοιξη και φαίνεται σε όλα, ειδικά μέσα μας.
Διανυκτέρευση.
3η ΜΕΡΑ: ΛΙΜΕΝΙ – ΔΙΡΟΣ – ΓΥΘΕΙΟ- ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑ
Αφύπνιση και κατά τη διάρκεια του πρωινού, σιωπηλά προσπαθούμε να βάλουμε σε τάξη σ’ όσα είδαμε κι ακούσαμε χθες, τη διαστολή του χρόνου, τη διαδρομή της θυσίας μέσα σε αιώνες Ιστορίας…
Αλλάζουμε κατάλυμα σήμερα, θέλαμε και μια νύχτα στη Μονεμβασιά γι’ αυτό και μετά το πρωινό, φορτώνουμε τις αποσκευές μας και ξεκινάμε για άλλη μια μέρα Μανιάτικη που θα καταλήξει όμως στο Κάστρο του Ρίτσου.
Αποχαιρετούμε το Λιμένι και πρώτος μας σταθμός το Σπήλαιο του Διρού.
Μικρή διαδρομή, ίσα που προλάβαμε να κλείσουμε τα μάτια μας για α δούμε τη σκηνή…
Εδώ, που τώρα εμείς κάνουμε τουρισμό, εδώ ακριβώς στον Πύργο… είναι καλοκαίρι του 1826, οι γυναίκες της Μάνης με δρεπάνια του θερισμού μάχονται τους άνδρες του Ιμπραήμ, σκοπό τους έχουν να τους καθυστερήσουν μέχρι α ρθουν οι άντρες τους κι οι γιοι τους που μάχονται στην Βέργα τον κύριο όγκο των δυνάμεων των Αιγυπτίων…
Ξανακλείνουμε τα μάτια κι αμέσως μπροστά μας η επιστολή που είχε στείλει ο Ιμπραήμ στους Μανιάτες για προειδοποίηση
«εις δέκα ημερών προθεσμίαν να έλθετε με τους σημαντικούς της πατρίδος σας εις εμέ δια να την ασφαλίσετε, άλλως θα κάνω την πατρίδα σας ως την άλλην Πελοπόννησον, να μην αφήσω ίχνος οσπιτίου»…
Λεπτομέρειες εκείνων των ημερών θα τις δούμε μαζί.
Τώρα ανοίγουμε τα μάτια στην Ομορφιά. Μπαίνουμε στο Σπήλαιο!
Μπαίνω για πέμπτη φορά στο σπήλαιο, λέει ένας από μας, και κάθε φορά βλέπω στα βράχια άλλους σχηματισμούς του Χρόνου.
Ξεκινάμε την περιήγηση στο σπήλαιο, ωραιότερο λιμναίο σπήλαιο του κόσμου. Υπόγειος λαβύρινθος ομορφιάς, βαρκάδα στην Ιστορία και την Προϊστορία, μαγεία εικόνων, έργο φύσης, χάρμα οφθαλμών, πολύχρωμοι σταλακτίτες, σταλαγμίτες, το Μνημείο του Αγνώστου Ναύτη, τα Ανάκτορα του Πλούτωνα, τα Νούφαρα, ο Μανδύας του Ποσειδώνα, το Πέλμα του Ποσειδώνα, η Νεκρή Πολιτεία, το Σταυροδρόμι των Νηρηίδων, η Λίμνη των Ωκεανίδων, η Θάλασσα των Ναυαγίων, η Χρυσή βροχή, το Λευκό Αρκουδάκι, η Κρεμασμένη Αλεπού o Μέγας Ωκεανός, απολιθωμένα οστά, πάνθηρες, ύαινες, λιοντάρια, ελάφια, ιπποπόταμων και άνθρωποι… Τα κεραμικά τους λένε πως έζησαν κι άνθρωποι εδώ.
Μετά απ’ αυτή την εμπειρία στα σπλάχνα της Γλύπτριας Φύσης, βγαίνουμε στο Φως και συνεχίζουμε τη διαδρομή μας προς το Γύθειο. Μένουν πίσω μας πια Λιμένι και Μαυρομιχαλαίοι, μπαίνουμε στην επικράτεια των Τζανετάκηδων –Γρηγοράκηδων… Πρώτοι αυτοί εδραίωσαν την κυριαρχία τους στο Μαραθονήσι…. Έτσι το έλεγαν παλιά από τα πολλά μάραθα που αφθονούσαν στον τόπο….
Άφιξη «στη Γη των Θεών», έτσι λέει ο Παυσανίας πως προκύπτει τ’ όνομά του.
Πρώτος σταθμός εδώ το Κέντρο Πολιτισμού Ανατολικής Μάνης, ναι, σ’ αυτό το ταξίδι θα δούμε πράματα που άλλες φορές ίσως περάσαμε ξυστά και ούτε τα προσέξαμε! Το Κέντρο Πολιτισμού Ανατολικής Μάνης, εκεί θα επισκεφτούμε την έκθεση και θα είναι σαν εκθεσιακό επίλογος σε όσα είδαμε και ακούσαμε τις μέρες αυτές…
Κι ύστερα θα πάμε βόλτα ως το νησάκι… ναι με τα πόδια θα περάσουμε στην Κρανάη, εκεί που είναι ο Φάρος, και το Παλιό Παρθεναγωγείο του Τσίλερ, εκεί που λέει ο Όμηρος πως πρωτοσβήσανε τον πόθο τους ο Πάρις και η Ελένη, ο πρώτος τους σταθμός αφού το σκάσανε απ’ τη Σπάρτη… Σαν πρώτη νύχτα του Γάμου… Εδώ ξέχασε ο Πάρις το κράνος του κι έτσι βαφτίστηκε για πάντα το νησί: Κρανάη!
Είναι ωραία η βόλτα και καταλήγει στον Πύργο Τζανετάκη-Γρηγοράκη όπου στεγάζεται το Ιστορικό και Εθνολογικό Μουσείο Μάνης. Εκεί μέσα φιλοξενούνται πέντε αιώνες ελληνικής ιστορίας
Είναι πια μεσημέρι, θα δώσουμε χρόνο ελεύθερο, για φαγητό σε κάποιο απ’ τα ταβερνάκια του λιμανιού και για βόλτες στην προκυμαία. Δεν ήταν πάντοτε τόσο ρομαντική η βόλτα αυτή και η προκυμαία πλημμύρισε πολλές φορές με δάκρυα…. Από εδώ επιβιβάζονταν στο πλοίο της γραμμής με προορισμό τον Πειραιά οι Μανιάτες, κι από κει, για την Αμέρικα και για την Αυστραλία.
Ύστερα στο λεωφορείο…
Μουσική.
Κλείνουμε τα μάτια κι αμέσως εμφανίζεται εικόνα ασπρόμαυρη…
Άντρας λεπτός, ξερακιανός, μικρό μπόγο φορτωμένος, σακούλι παξιμάδια, ελιές, κρέας παστό και καλό ταξίδι… Η Ιστορία της Μετανάστευσης των Ελλήνων είναι μεγάλο κεφάλαιο της Ελληνικής Ιστορίας. Η Μάνη αποχαιρέτησε πολλούς γιατί η γη της είχε λίγα να προσφέρει.
Φτάσαμε στο Γιβραλτάρ της Ελλάδας, έτσι τη λένε τη Μονεμβασιά λόγω της ομοιότητας στο σχήμα των δυο βράχων. Φτάσαμε στη κομψότητα, φτάσαμε ’ ένα απ’ τα πιο όμορφα μέρη της Ελλάδος, φτάσαμε στην πατρίδα του Ρίτσου.
Από μόνο του το όνομα του τόπου, «Μονεμβασιά», μιλάει για τη «μία και μόνη έμβαση»… μία και μόνη είσοδος στη Μονεμβασιά… Ένα και μοναδικό πέρασμα στην ομορφιά τής Μεσαιωνικής Πολιτείας. Άλλη μια καστροπολιτεία τής Πελοποννήσου, αλλά σε αντίθεση με το Μυστρά, ετούτη είναι ζωντανή και κατοικημένη. Πέτρινα όλα με θέα θάλασσα κι ας μην είμαστε στη Μάνη πια…
Ήτανε το λιμάνι του Μυστρά κάποτε η Μονεμβασιά, τότε που είχε τα πρωτεία ως πρωτεύουσα του Βυζαντινού δεσποτάτου στην Πελοπόννησο.
Φτάσαμε απόγευμα. Θα πάρουμε τα δωμάτιά μας και θα βγούμε βόλτα. Το μόνο που θ’ αγγίξουμε δικό της σήμερα είναι το ηλιοβασίλεμα, όλα τ’ άλλα θα τα γνωρίσουμε αύριο, ξεκούραστοι, σε ωραία ξενάγηση. Τώρα ηλιοβασίλεμα και ύστερα χρόνο πολύτιμος ελεύθερος στην καστροπολιτεία για βόλτες και δείπνο.
Ατενίζοντας το Μυρτώο πέλαγος και κάτω από τον επιβλητικό βράχο:
«Ἐτοῦτο τὸ τοπίο εἶναι σκληρὸ σὰν τὴν σιωπή, σφίγγει στὸν κόρφο του τὰ πυρωμένα λιθάρια, σφίγγει τὰ δόντια. Δὲν ὑπάρχει νερό. Μονάχα φῶς. Ὁ δρόμος χάνεται στὸ φῶς κι ὁ ἴσκιος τῆς μάντρας εἶναι σίδερο. Ἡ ρίζα σκοντάφτει στὸ μάρμαρο. Δὲν ὑπάρχει νερό. Ὅλοι διψᾶνε. Χρόνια τώρα. Ὅλοι μασᾶνε μιὰ μπουκιὰ οὐρανὸ πάνω ἀπὸ τὴν πίκρα τους» – Γιάννης Ρίτσος
Διανυκτέρευση.
4η ΜΕΡΑ: ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑ – ΜΥΣΤΡΑΣ – ΑΘΗΝΑ
Πρωινό, αποσκευές, επιστρέφουμε στα σπίτια μας σήμερα αλλά ως τότε έχει η μέρα πολλά να μας δώσει.
Ξεκινάμε ξενάγηση σε κάθε σχισμή πέτρας. Από Έλληνες ιδρύθηκε η Μονεμβασιά, μεταμορφώθηκε από Βενετούς, ανακατασκευάστηκε από Οθωμανούς… Η Ιστορία της Ελλάδος συγκεντρωμένη δηλαδή και δω.
Παλίμψηστο της μνήμης …. Σε κάθε γωνιά κρυμμένη και μια ιστορία για το θάρρος, τις αγωνίες και τα πάθη όσων έδεσαν τις ζωές τους με τις τύχες της πολιτείας στο πέρασμα των αιώνων.
Το Κάστρο, η Άνω Πόλη, η Κάτω Πόλη, η εκκλησία τής Παναγίας Μυρτιδιώτισσας, της Παναγίας της Κρητικιάς, του Ελκόμενου Χριστού, του Άγιου Νικόλαου, του Αγίου Στεφάνου, του Άγιου Παύλου, τής Αγίας Άννας, της Αγίας Σοφία, πιστό αντίγραφο της Άγιας Σοφιάς στην Κωνσταντινούπολη… 40 συνολικά εκκλησίες, τί ειρωνεία, εκεί ανάμεσα σε τόσες εκκλησίες να βρίσκεται το σπίτι του Γιάννη Ρίτσου, κι αυτό που γεννήθηκε αλλά και η τελευταία του κατοικία.
Πώς να χορτάσεις από ένα τέτοιο φως και πώς να κλείσεις μέσα σου τόση την ομορφιά… Πώς να τα παραδώσεις τα κλειδιά τής μόνης έμβασης, να πάρεις τα μάτια σου να φύγεις, να ξεριζωθείς από τέτοιο τόπο;
Με το τέλος τής ξενάγησης, θα δώσουμε χρόνο ελέυθερο, για καφέ, βόλτες,, σουβενίρ, να νιώσουμε λίγο άνθρωποι ελεύθεροι μετά από ένα χρόνο τρόμου και αβεβαιότητας.
Κι ύστερα περνάμε στο φινάλε. Στην Τελευταία πράξη αυτών των ημερών. Πάμε για την πρωτεύουσα του Δεσποτάτου στις πλαγιές του Ταϋγέτου….
«Το κάστρο της Μονεμβασιάς και της Μεγάλης Μάνης, το τρίτο το καλύτερο του Μυζηθρά το κάστρο»…
Όσες φορές και να μπει κανείς Μυστρά, αν δε γέρασε η ψυχή του χαίρεται και θαυμάζει!
Στη ρίζα του Ταΰγετου, μεσαιωνική πολιτεία, απλωμένη στην πλαγιά, ανάγλυφη κι ατόφια… Σπίτια, εκκλησίες και μονές, παλάτια, γλυπτά, ζωγραφική, αρχιτεκτονική… Ξενάγηση στο Βυζαντινό παρελθόν. 7 σημαντικές εκκλησίες, χώροι μάθησης βυζαντινής αρχιτεκτονικής, ζωγραφικής, αγιογραφίας… Και δίπλα στα μνημεία , συνοδοιπόρος η μνήμη , των απλών ανθρώπων , σύνοικων της αιωνιότητας και συνοδοιπόρων της ιστορίας, που αναδύεται μέσα από τα χαλάσματα…. Γι’ αυτούς θα μιλήσουμε εδώ , για τις ιστορίες και όχι για την Ιστορία, για το θρύλο και για το βασιλιά το μαρμαρωμένο που γονυπετής δέχθηκε εδώ ως στέμμα, «στέφανον εξ ακανθών»….
Με το τέλος της ξενάγησης, θα φάμε κάπου εκεί κοντά και θα πάρουμε το δρόμο τής επιστροφής.
Στο λεωφορείο
Μουσική.
Τελευταία ομιλία.
Επίλογος.
Κλείνουμε τα μάτια κι ανοίγουν διάπλατα όλες οι αισθήσεις…
Τέσσερις μέρες τώρα είδαμε και είπαμε πολλά. Γνωρίσαμε τη Μάνη. Τη Μέσα και την Έξω. Σα γυναίκα, την προσεγγίσαμε, με ευγένεια, με γενναιοδωρία, με ετοιμότητα στο απρόβλεπτο, είναι γυναίκα η Μάνη, θέλει τρυφερότητα για ν’ αφεθεί να την πλησιάσεις, καμιά απότομη κίνηση, απ’ έξω πρώτα, την ομορφιά της, στο κάλλος τής επιδερμίδας της ένα χάδι κι ύστερα, σου λέει η ίδια πότε πρέπει να προχωρήσεις, ν’ αφεθείς, να σε σύρει και να σε παρασύρει μέσα της για τη κορυφαία εμπειρία, να δαμάσεις την ορμή του Μέσα Κόσμου της και ν’ ακουμπήσεις ύστερα το κεφάλι στα στήθη της, ιδρωμένο να σε πάρει ο ύπνος πάνω στην καρδιά της.
Αυτό επιχειρήσαμε αυτές τις μέρες, κι όταν βγήκαμε από μέσα της, σταθήκαμε σε δυο κάστρα όμορφα, για να είναι αντάξιά της.
Κλείνουμε τα μάτια κι αμέσως εμφανίζονται 4 μέρες τής ζωής μας με νόημα. Με ιστορίες ανθρώπων και την Ιστορία ανθρώπινα ειπωμένη.
Επιστρέφουμε Είναι 8 Μαΐου του 2021.
Επιτέλους είναι Άνοιξη.
Η Melodrakma σας ευχαριστεί για την Εμπιστοσύνη
Προ-Κρατήσεις: μέσω e-mail: es@melodrakma.com, και τηλεφωνικά : 6980 99 23 23
